Son Dakika Haberleri

Alp Er Tunga destanı ders notu



Alp Er Tunga

Sakalar dönemine âitAlp Er Tunga ve şu olmak üzere iki destan tesbit edilmiştir. Alp Er Tunga, M.Ö.VII. yüzyılda yaşamış kahraman ve çok sevilen bir Saka hükümdarıdır. Alp ErTunga Orta Asya'daki bütün Türk boylarını birleştirerek hâkimiyeti altına almışdaha sonra Kafkasları aşarak Anadolu Suriye ve Mısır'ı fethetmiş ve Sakadevletini kurmuştur. Alp Er Tunga'nın hayatı savaşlarla geçmiştir. Uzun süremücadele ettiği iranlı Medlerin hükümdarı Keyhusrev'in davetinde hile ileöldürülmüştür. Alp Er Tunga ile iranlı Med hükümdarları arasındaki bumücadelelerin hatıraları uzun asırlar hem Türkler hem iranlılar arasındayaşatılmıştır. Alp Er Tunga, Asur kaynaklarında Maduva, Heredot'ta Madyes, iranve islâm kaynaklarında Efrasyab adlarıyla anılmaktadır.

 

Orhun Yazıtlarında"Dokuz Oğuzlar" arasında "Er Tunga" adına yapılan"yuğ" merasiminden söz edilmektedir. Turfan şehrinin batısındabulunan "Bezegelik" mabedinin duvarında da Alp Er Tunga'nın kanlıresmi bulunmaktadır. "Divan ü Lügat-it Türk" ün yazarı KaşgarlıMahmud'a ve "Kutadgu Bilig" yazarı Yusuf Has Hacip'e göre "AlpEr Tunga" iran destanı "şehname" deki büyük ve efsanevî Turanhükümdarı "Efrasiyab" dır. Divan ü Lûgat-it Türk'de Turanhükümdarlığının merkezi olarak "Kaşgar" şehri gösterilmektedir.islâmiyeti kabul etmiş olan Karahanlı devleti hükümdarları da kendilerinin"Efrasyap" sülalesinden geldiklerine inanmışlar ve bunu ifadeetmişlerdir. Moğol tarihçisi Cüveyni de Uygur devletinin hükümdarlarının daEfrasyap soyundan olduğunu yazmaktadır. şecere-i Terakime'ye göre SelçukluSultanları kendilerini Efrasyab soyundan kabul ederlerdi. Sovyet Sosyalist CumhuriyetlerBirliğıinin dağılmasından sonra iletişim kurmak imkânı bulduğumuz ve RuslarınYakut adını verdiği Türk gurup aslında kendilerine Saka dediklerinisöylemişlerdir. Tarih içinde kaybolduğunu düşündüğümüz Saka Türklerinin az daolsa bir bölümünün bugün hayatiyetlerini sürdürmeleri pek çok meselenin yenidenaraştırılarak doğruların ortaya çıkmasına yardımcı olabilecektir.Tarihçi Mesudîde M.S. 7. yüzyılın başındaki Köktürk hakanının "Efrasyab" soyundanolduğunu yazmaktadır. Bütün bu bilgilerden hareketle "Tunga Alp" leilgili efsanelerin Kök Türklerden önce doğu ve orta Tiyanşan alanında yaşayanTürkler arasında meydana geldiğini ve bu destanın daha sonraları Kök Türk veUygurlar arasında yaşayarak devam ettiğini göstermektedir.Alp Er Tunga destanınınmetni bu güne ulaşamamıştır. Bir kısmından yukarıda bahsettiğimiz kaynaklardabu değerli Saka hükümdarı ve kahramanı hakkında bilgiler ve bir de sagu (ağıt)tesbit edilmiştir:

 

    Alp Er Tunga Öldü mü

    Dünya sahipsiz kaldı mı

    Korkak öcünü aldı mı

    Şimdiyürek yırtılır

    Felek yarar gözetti

    Gizli tuzak uzattı

    Beğlerbeyini kaptı

    Kaçsa nasıl kurtulur

    Erler kurt gibi uludular

    Hıçkırıp yaka yırttılar

    Acı seslerle bağırdılar

    Ağlamaktan gözleri kapandı

    Beğler atlarını yordular

    Kaygı onları durdurdu

    Benizleri yüzleri sarardı

    Safran sürülmüş gibi oldular

 

Kutadgu Bilig'de"Alp Er Tunga" hakkında şu bilgi verilmektedir: "Eğer dikkatedersen görürsün ki dünya beyleri arasında en iyileri Türk beyleridir. Bu Türkbeyleri arasında adı meşhur ikbali açık olanı Tonga Alp Er idi. O yüksekbilgiye ve çok faziletlere sahip idi. Ne seçkin, ne yüksek, ne yiğit adam idi ;zaten âlemde ferasetli insan bu dünyaya hâkim olur. iranlılar ona Efrasiyapderler; bu Efrasiyap akınlar hazırlayıp ülkeler zaptetmiştir. Dünyaya hâkimolmak ve onu idare etmek için pek çok fazilet, akıl ve bilgi lâzımdır.iranlılar bunu kitaba geçirmişlerdir.Kitapta olmasa onu kim tanırdı."Bugünkü bilgilerimize göre Alp Er Tunga ile ilgili en geniş bilgi İran destanışehname'de tesbit edilmiştir. şehname'nin başlıca konularından biri iran -Turansavaşlarıdır. Bu destana göre en büyük Turan kahramanı önce şehzade sonrahükümdar olan Efrasyap'tır.şehname'deki Alp Er Tunga ile ilgili bilgiler şöyleözetlenebilir:

 

"Turan şehzadesiEfrasyap babasının isteği üzerine iran'a harp açtı. iki ordu Dihistan'dakarşılaştılar.Boyu servi, göğsü ve kolları arslan gibi ve fil kadar kuvvetliolan Efrasyap, İranlı'ları yendi. İran padişahı Efrasyap'a esir düştü. iran'ınilk intikamını o zaman iran'a bağlı olan Kabil Padişahı Zal aldı. Zal başarılıolmasına rağmen iran şahının öldürülmesini engelleyemedi. Efrasyab iran'ı elegeçirmek için yeni bir savaş açtı. iran'ın yetiştirdiği en büyük kahramanlardanZal oğlu Rüstem Efrasyab'ın üzerine yürüdü.. Efrasyab ile Zal oğlu Rüstemarasında bitmez tükenmez savaşlar yapıldı. iran tahtında bulunan Keykâvus, hemoğlu Siyavuş'u hem de Zal oğlu Rüstem'i darılttı. Siyavuş Efrasyap'a sığındı .Siyavuş'un Turan'da bulunduğu sırada evlendiği Türk beyi Piran'ın kızından biroğlu oldu. Siyavuş oğluna babası Keyhusrev'in adını verdi. Efrasyab uzun yıllarTuran'da hükümdarlık etti. İran'lılar Siyavuş'un oğlu Keyhusrev'i kaçırararkiran tahtına oturttular. Keyhusrev Zaloğlu Rüstem'le işbirliği yaptı ve Turanordularını yendi. Keyhusrev ile Efrasyap defalarca savaştılar. Sonunda ordusuzkalan Efrasyap Keyhusrev'in adamları tarafından öldürüldü."

 

Şehname'de Efrasyapadıyla anılan Turan hükümdarı Alp Er Tunga'nın iran hükümdarlarına sık sıkyenildiği anlatılmaktadır. Ancak iran Turan savaşlarında iran hükümdarlarısürekli değişmiş 140 yıl yaşadığı rivayet edilen Alp Er Tunga ise mücadeleyedevam etmiştir. Bu durum Efrasyap'ın başarısız olmadığını gösterir. Gerçekdestan metni bulunduğu takdirde bu destanla ilgili daha sağlıklıdeğerlendirmeler yapılabilir görüşündeyim.



Benzer Dosyalar